logo2

  • Molenakker
  • Stippelberg

Nieuws Heemkundekring Gemert

05/09 Hoj, hoj, pötje mí stroj

Hoj hoj lagere resolutie  Op 5 september 2013 werd het eerste exemplaar van het boekje ‘Hoj hoj, pötje mí stroj’ uitgereikt aan twee neven van de intussen overleden To Werts, de schrijfster. Ruim een jaar geleden kreeg Wim Vos het manuscript van de jeugdherinneringen van To Werts in handen. Het was een aangename verrassing. Op enthousiaste voordracht van Wim Vos heeft het bestuur en de redactie besloten het boekje in onze reeks Gímmerse Verhaolen uit te geven.

 

Foto550-P3XCKGHY1  Voorzitter Peter van den Elsen vertelde dat het boekje gaat over Gemert in de jaren tussen de twee wereldoorlogen. “Voor mij is dat de tijd dat mijn ouders jong waren en voor een aantal aanwezigen hier, is het de herinnering aan hun prille jeugd. Het lezen van het boekje van To Werts roept herinneringen op aan mijn eigen schooltijd en het dorpse leven zoals dat indertijd zo mooi werd bezongen door Wim Sonneveld, u kent het wel, ik doel hier op het lied ‘Ons Dorp’.

 

De Pandelaarschool werd in 1939 opgericht onder de naam Michaëlschool. Jo van den Elzen-van Berlo zal u met een gedicht weer helemaal in de tijd terugbrengen en herinneringen oproepen aan je eigen schooltijd. Het is de tijd van het Rijke Roomse leven. Jongens en meisjes moesten apart onderwijs krijgen. De school was daarom verdeeld in een jongensafdeling, de Jozefschool, en een meisjesafdeling, de Mariaschool. De Michaëlschool bleef in de Pandelaar tot begin jaren zestig en verhuisde toen naar nieuwbouwwijk Molenbroek.” Peter van den Elsen sloot zijn voordracht af met een spreekbeurt over ‘Ut Vèèreke’, waarna hij het woord gaf aan de ‘Kunnigin van ut Gímmerse gedicht’.

 

Het gedicht van Jo van den Elzen-van Berlo:

 

DE PAANDELERSKOOL IN ORLÒGSTÉJD

                               1

Sjónge sjónge, wá gí d’n tejd tòch vlug!

Wor ik ’t naw óvver gou hébben, is van raojm 70 jaor trug,

D’n tejd dè ik no de Paandelerskool góng,

Gò, wa waor ik toen nòg lèkker joong.

                               2

De jóngesskool waor links bezèèje,

Ge kaomt ‘r langs as ge de Michaëlstraot in wilt rèèje.

Ik méén nòg te weete wie dor as míster kwam,

Vòlges meen: v.d. Crommenacker, Vriens, v. Nistelrooy en v.d. Kam.

                               3

Rèchs de maajskesskool, èn dor stónne daor as juffraow

Zuster Egberdien, Bertha Wonders, To Werts en Riet de Louw.

Wa ik ok nòg weet: míster Vriens èn Juf Wonders waore allebaj hoofd

Èn zén no Veghel gon woone, nodè ze mekaor íwegen traw han beloofd.

                               4

To Werts die daor hí lés gegívve ,

Die is meen ’t míste bajgeblívve.

Waj mósse aaltejd bidde vùr Louis van ’t Hooft

Want dùr d’n orlòg waor ze van d're vriend beroofd.

                               5

Wa waor d’r aajgelek án de haand?

As mielietèèr zaot ie in ’t verzét in ’t baojtelaand.

Ze waor kèèj verliefd, dè zaogde gewoon,

Ze bidde d’n Haër zowa van z’nen troon.

                               6

Ze waor aktief, dè mög gezíd,

Ze hí nòg maër gedon dan ónderweeze èn gebid.

Vùr ieder die kós laëre, waor ze ’n stiemelans:

Laër strákke dùr èn grejpt oew kans!

                               7

Már ’t waor in 44, d’n orlòg blíf már duujre,

Kwamp ze baj óns taojs, um meen no de kweekskool te stuujre.

Már dè kós nie, we han gín gèld èn d’r waor host gín vervoewr,

De lééste pár sènt, wiere bestíd án spèk èn èèr baj d’n boewr.

                               8

No skoltejd gaf ze taojs nòg Éngelse lés.

Dor laërde ik ’t ‘no’ èn ‘yes’

Èn zinge “gone are the day’s”, ik vón ’t skon,

Már toen látter Louieke trug kwamp, waor ’t gedon.

                               9

Umdè ’t al zo laang orlòg waor,

Drejgde netuurlek aaltejd ’t gevaor.

Dùrrem oefende waj, dékkeng zuujke ónder de banke

In geval dè ’t luchtalarm begós te janke.

  

 Foto550-JHVALQ4X1

                                10

’t Is wél ’s gebeurd dè ik vùr goej fesoewn

Nie no skool kós, mí m'n versleete skoewn.

Dan droeg ik klómpe, puujr aojt nood,

Mí veurin watte, want ze waore vùls te grooët.

                                11

Ze laojden án van óndere, as ’t ha gesnùwd

Èn ze dín zír án m'n gevreecht, oojt héb ik ‘r um geskrùwd.

Már dor han we wa óp gevónne, mí ’n gunsteg efèkt,

We han ónder tígge de skölp mawvulleng geplèkt.

                               12

Van mèrkkleedeng zoas naw, han we gín benul,

’t Mós álleng zén, de rèèst waor flaowe kul.

Dor wiejr ècht nie van ópgekeeke

As iemes iejt án ha van párresjuutstòf òf ‘n pèèrdedeeke .

                               13

Wie laang kawse droeg, wiejr dùr de juf geprízze, dè mákte meen nie blééj

Want ik mós ’t doen mí kniekawskes van ’n aojtgeraajfelde sprèèj.

Hónger héb ik noojt hoewve te lèèje, már de kwállietejt waor pèt,

Ik waor zo dun as 'ne piejr mí ’n kersjèt.

                               14

Vùr ‘Vrije en ordeoefeningen’, ’n sort gim, han we gín lokaol,

Dorvùr mògge waj baj Mietje Versteege in de zaol.

Èn baj goej weer mósse waj mí híl d’n hooëp

Potje baoje in de Pílse Looëp.

                               15

Ik héb ’t wél aaltejd skon gevónde

Dèè’k vieja de skool, no ’n gezóndhajdskeloonie wiejr aojtgezónde.

Zés waëke no Eersel, dè waor vùr meen ’n físt,

Twaë jaor látter bén ik ‘r nòg 'ne kaër gewíst.

                               16

Umdèt ’r óp ’n gegívve momènt gebrèk waor án koole,

Mósse we bezaojnege èn roeleere mí aander skoole,

De joong no de Kómskool èn de dùrskes no de Nazareth,

Dus half daog no skool, de rèèst waor verlèt.

                               17

In sèptèmber 44 waor d’n orlòg in Gímmert vùrbaj,

Wat ’r látter in de Paandeler gebeurde, is ónbekéénd vùr maj.

Getròffe dùr granaote, mósse waj verheuze

Èn hùrde vort baj de Nazareth, ik ha gín keuze.

                               18

Dí is al wa ik me hèrinner, toen ik óp de Paandeler héb gezaëte,

Wéllicht héb ik aën òf aander nòg vergaëte.

No bekant 70 jaor geleeje te zén bevrèèjd,

Is dí meen verhaol van de Paandelerskool in orlògstejd.

 

Jo van den Elzen, juli 2013

Door Piet Vos omgespeld in NGS 5 september 2013 

 

1016 1318W     1013 1318W

Ad Otten hield op zijn bekende onderhoudende wijze een toespraak waarin hij stilstond bij allerlei wetenswaardigheden rondom het Binderseind. Vervolgens was het woord aan Wim Vos die de bijzondere verdienste van To Werts voor de Gímmerse taolgeskiedenis nader toelichtte.

Na deze twee spreekbeurten werden de eerste twee exemplaren uitgereikt aan de neven Jan Werts en Jan van Zutphen.

 

Neef Jan Werts, journalist en al vele jaren woonachtig in Brussel kreeg vervolgens het woord:

Neef Jan Werts vertelde in zijn toespraak dat hij de oudste zoon van Fridus Werts en Dina van Erp is, geboren en getogen op het stamhuis Binderseind waar de familie sedert 1832 woont. Daarvoor woonde de familie Werts enkele tientallen jaren in Boekel en daarvoor enkele eeuwen in Bakel.

 

Jan memoreerde de voorgeschiedenis van het te presenteren boekje: “Op 9 september 2011 in Brussel, bijna op de dag af twee jaar geleden, kreeg ik mailtje van Wim Vos.

‘Ik kreeg uw e-mailadres van Maria Werts-de Vries met wie ik lange tijd in het bestuur van Heemkundekring "De Kommanderij Gemert" heb gezeten. Ik werk aan een nieuwe uitgave van het Gemerts Woordenboek van. Van mijn broer Piet Vos (oud-redacteur van het Woordenboek van de Brabantse Dialecten van de Radbouduniversiteit te Nijmegen)’. Via Piet kreeg ik kopieën van een brief van mevr. To Werts aan de Heer Wientjes, destijds medewerker van het Meertensinstituut te Amsterdam. De brief dateert van 6 april 1936.

Als bijlage twaalf met de hand geschreven bladzijdes Gemertse woorden en uitdrukkingen in fonetisch schrift. Op p.8 maakt zij gewag van enkele woorden waarin de klanken l en r wisselen, woorden die zij heeft gevonden in een opstel van de 5e klas. Uit deze opmerking maak ik op dat zij onderwijzeres was, althans in april 1936.

 

Opmerkelijk dat in die tijd, de jaren dertig, een meisje van negentien jaar zich zó intensief met taal bezig houdt! Overigens denk ik niet dat tante To ooit er aan heeft gedacht dat haar notities nog eens het daglicht zouden zien. Bij haar overlijden lagen ze namelijk verborgen in enkele schriftjes in een oude kast. Het was heel attent van haar man om ze door te sturen naar To’s neef Jan van Zutphen, geboren en getogen in Erp en geïnteresseerd in genealogie.

To en Jo Werts woonden destijds in het deel van de Engelenburg waar later het gezin Marinus van der Wijst - Truus Werts woonde en vervolgens hun onlangs overleden oudste zoon Martien van der Wijst, net als zijn vader levenslang zaakvoerder van de Cehave.

To is in 1945 uit Gemert vertrokken met Louis van ’t Hooft, en woonde later tientallen jaren in Apeldoorn, waar Louis als luitenant-kolonel werkzaam was bij het Nederlands leger.  

Jo Werts (1905) vertrok in 1947 omdat ze huwde met de weduwnaar Gerard Reuver, hoofd der RK school in Oldenmarkt op de grens van Overijsel en Friesland.

To had een speciale band met haar enige broer Fridus Werts, mijn vader. Verder ook met de Neerlandicus Jef Verstappen die was gehuwd met Marie Werts een oudere zus van To en eveneens onderwijzeres. Zij verbleven tientallen jaren als onderwijskrachten op Curaçao. Ze hadden vijf zonen onder wie Wim Verstappen, de latere filmregisseur, inmiddels overleden. (ook bekend als Pim en Wim).

Jan Werts, mijn vader, geboren in 1867 in Gemert had op Binderseind C 111 een boerderij plus melkhandel 't Melkhuis geheten. Dat is op dezelfde plek waar mijn jongste broer Marc Werts, dus een kleinzoon, vandaag woont (en binnenkort weer ’n winkel opent). Het echtpaar Werts-Kempen had negen dochters en één zoon Godefridus (Fridus) Werts, mijn vader geboren op 20 november 1910 en overleden 6 juni 2003. Vader woonde bijna 93 jaar op het Binderseind en voelde zich een 'echte Gimmerse'. Op zijn grafsteen wilde hij daarom 'Van Wôr Ik Ben'.”

 

1030 1318W

 

Tot slot was het woord aan neef Jan van Zutphen:

 

“Wie is Jan van Zutphen en hoe is hij verzeild geraakt in de presentatie van het boekje over To Werts,

”Hoj, hoj, pötje mi stroj”.

Rond 1930 leerde mijn vader op de kermis in Gemert Frida Werts kennen. Zij was de enkele jaren oudere zus van To Werts en kwam uit een groot gezin van negen meisjes en één jongen. In 1932 trouwden zij. Uit dat huwelijk ben ik in Erp geboren in 1934.

Als kind fietsten we samen met vader en ‘n 1 jaar oudere zus naar Gemert en bezochten TanteTo en tante Jo en andere familieleden. Zij kwamen bij mij over als hartelijke, spontane personen. Ze waren ook altijd samen als ze in Erp op bezoek kwamen. Wederzijdse huwelijken doorbraken dat patroon.

Als de twee tantes bij ons in Erp op bezoek kwamen en je had de pech, dat je bij het afscheid aanwezig was, verzocht een van de tantes om 5 of 10 rozenhoedjes voor haar te bidden, waarbij de ander niet achter bleef en er nog eens 5 of 10 tegenaan slingerde.

Zelf heb ik enige binding met Gemert, doordat ik er de Mulo volgde onder leiding van de Heer De Bok en de docenten Prinsen, Thijssen en de Tol. Prinsen kwam dagelijks met zijn Fiatje 500 van Uden naar Gemert. De Tol kwam op de fiets van Helmond. En Thijssen was in pension bij de tantes.

Van 1958 tot 1960 was ik als ambtenaar werkzaam op het postkantoor te Gemert ten tijde van directeur De Bleker.

Enkele maanden na het overlijden van Tante To in 1998 bracht ik met m’n echtgenote Maria ’n bezoek aan haar man Louis van ’t Hooft. Hij kwam voor den dag met enkele kleine schoolschriftjes, die hij in ’n lade had gevonden. De schriftjes stonden vol met krabbels en losse woorden, soms moeilijk te ontcijferen.

Maria, mijn vrouw, is ook behept met het krabbelen van teksten op kranten, boekomslagen, stukjes papier, ja zelfs in het nachtelijke donker op kussensloop of bedlakens. Die krabbels worden later uitgewerkt in gedichten. De krabbels van Tante To waren voor mij ’n stukje herkenning.

Oom Louis gaf aan het prettig te vinden, als hij iemand kon vinden die de krabbels tot leesbare tekst uit zou werken. Ik ging daarop in, heb de schriftjes meegenomen en ben thuis aan de slag gegaan.

Vaak vond ik herkenningspunten, die ik ook van mijn moeder had gehoord.

Ik heb de teksten daarna in een 14-punts lettertype uitgewerkt, omdat het gezichtsvermogen van oom Louis niet zo best meer was.”

Het boekje is te koop in onze webshop, Boekhandel Wijn en in de Latijnse School voor € 4,50.

 

1047 1318W

 

Voor meer foto's zie de rubriek Nieuwsfoto's.

Omroep Centraal maakte van de presentatie de volgende opname:

http://www.omroepcentraal.nl/mediatheek/video/572/hoj-hoj-p-tje-mi-stroj/

Aanvullend maakte Omroep Centraal een opname waarin Ad Otten een nadere toelichting geeft op het boekje:

http://www.omroepcentraal.nl/mediatheek/video/1257/hoj-stroj/

 

Peter van den Elsen, met dank aan Karel van Zeeland en Rob de Haas voor de foto's

 

Lid worden?

Kalender: evenementen

November 2017
M T W T F S S
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 1 2 3

Sponsors

Nieuws uit Gemert

Geen feed gevonden

Informatie

Lid worden?

Lid worden? Klik en vul het formulier in!

Heemkundekring De Kommanderij Gemert
Antwoordnummer 2526
5420 ZX Gemert!

Volg ons

twitter

twitter

Inloggen

Inloggen

Voor leden en auteurs. Ook een bijdrage leveren? Neem even contact op.